De zelfmoordenaar

“De zelfmoordenaar” is een vlijmscherpe tragikomedie geschreven door de Russische auteur Nikolaj Erdman in 1928.

Het stuk begint wanneer een werkloze Jan-met-de-pet in een opwelling te kennen geeft dat hij zichzelf van kant gaat maken omdat hij zijn nutteloos bestaan beu is.
Wat eigenlijk een misverstand, een wansmakelijke grap blijkt te zijn – deze man heeft helemaal geen zelfmoordplannen – ontplooit zich via allerlei vaudeville-omwentelingen tot een spectaculaire draaikolk, waarbij onze zelfmoordenaar uitgroeit tot een held… als hij zich maar, tot het nut van het algemeen, in het openbaar een kogel door de kop jaagt, …
Wat begint als een luchtige komedie evolueert gaandeweg tot een cynisch portret van een immorele maatschappij vol opportunisten en egoïsten, een systeem waarin niemand eerlijk, veilig noch vrij is.

Erdman slaagt erin aan de hand van niet aflatende komische effecten, kleurrijke personages, absurde situaties, welgeplaatste diepgang en reflectie, de maatschappij tot op het bot uit te kleden.
Uiteraard neemt Erdman de Russische maatschappij tijdens de beginjaren van Stalins bewind op de korrel, maar het vergt niet veel moeite om zijn inzichten tot vandaag te laten nazinderen. Want meer dan een systeem onder de loep te nemen stelt Erdman vragen rond de vrijheid, de macht, de inventiviteit, de veerkracht van het individu tegenover dit of eender welk systeem.
Heeft het systeem ons in de tang of beslissen wij zelf welk systeem we willen. Is er nog hoop of is de wanhoop totaal en kunnen we er best mee blijven lachen, al dan niet groen? Of is de lach misschien ons enig wapen tegen het cynisme, onze enige echte redding…

Ten slotte nog een pittig detail en tegelijk wansmakelijk “bewijs” van de kracht en relevantie van Erdmans’ stuk. De eerste opvoeringen van “De zelfmoordenaar” werden, ondanks aandringen van zowel Stanislavski, Meyerhold als Gorki, door het stalinistisch regime verboden. Het is pas in de jaren 80, tijdens de perestroïka, dat het stuk werd “herontdekt”. Erdman zelf, een van de meest beloftevolle theaterschrijvers uit het begin van de 20ste eeuw, verdween gebroken in de anonimiteit…